اسلام ناب

يادداشتي از حقير در روزنامهي اطّلاعات

مسلم نادعليزاده — Tue, 25 Oct 2011 19:17:00 GMT

دفتر‌شعر‌استاد‌محمد‌رضا‌حكيمي

«ساحل خورشيد»

مسلم نادعلي زاده

داغ عشق تو نه آنست كه از دل برود...

خراسان از ديرباز مهد علم و فرهنگ و ادب بوده است و از اين خطه‌ي پهناور، شاعران و نويسندگاني بي‌شمار پاي به عرصه وجود نهاده‌اند. در سبك شناسي، استادان ادب شناس براي نخستين دوره‌ي شعر فارسي، نام سبك خراساني را برگزيده‌اند. اين نام‌ـ چنانكه پيداست ـ به برجستگي‌هاي ادبي و حضور محوري نخستين چامه گويان و نويسندگان فارسي زبان در اين منطقه اشاره دارد؛ از رودك سمرقند تا بيهق سبزوار و از توس تا هرات. در قرن ششم، ظهور سبك عراقي ـ تا اندازه‌اي ـ از رونق و شكوه سبك خراساني كاست ولي هرگز مقام استادي شاعران و نويسندگان كهن فراموش نشد و نام نيك صد‌ها اسطوره‌ي جاودان همچون شهيد بلخي،‌ رودكي سمرقندي،‌ دقيقي توسي، عنصري بلخي، منوچهري دامغاني، ابوالفضل بيهقي، خواجه نصيرالدين و خواجه نظام الملك توسي، نظامي عروضي سمرقندي،‌ناصر خسرو قبادياني، كسايي مروزي، انوري ابيوردي، سنايي غزنوي، اسدي توسي، فرخي سيستاني و.... در ياد‌ها و خاطره‌ها زنده ماند.

پس از آنكه سبك هندي، علي‌رغم نازك انديشي‌ها و تعبير آفريني‌هاي شگفت، نتوانست از پس آزمون پسند عمومي برآيد،‌ نهضت بازگشت آغاز شد و بسياري از اهل ادب به شاعران نام‌آور خراسان قديم اقتدا كردند و به استقبال و تقليد از آثار ايشان روي آوردند.

چندي نگذشت كه اين بار، ظهور«شعر نو» هنگامه كرد و انقلابي عظيم را موجب شد. جالب آنكه زبان باصلابت خراساني در شعر نيمايي نيز به كار گرفته شد و ـ به اعتقادحقير- ارزنده‌ترين وماند‌گارترين نمونه‌هاي شعر نيمايي را درآثار بزرگاني چون مهدي اخوان ثالث (م.اميد) عرضه كرد.در قرن اخير نيز شاعران بسياري از خطه‌ي شاعر خيز خراسان برخاسته‌اند. سخنوراني همچون اديب نيشابوري، ملك‌الشعراي بهار، مهدي اخوان ثالث، نعمت‌الله آزرم، محمد‌رضا شفيعي كدكني، غلامرضا قدسي، عبدالعلي نگارنده، محمد قهرمان، احمد كمالپور و ...

اين مقدمه را براي آن نگاشتم تا به موضوع اصلي نوشتار حاضر برسم كه معرفي كتابي است حاوي اشعار فارسي و عربي استاد علامه محمد رضا حكيمي با عنوان «ساحل خورشيد». فرزانه‌ي خراسان نيازي به معرفي ندارد. نسل‌هاي جوان نيز براي آشنايي بيشتر با كلام و مرام استاد، مي‌توانند از جمله به چهار كتاب زير مراجعه كنند:

ـ «فيلسوف عدالت» آقاي كريم فيضي؛

ـ «راه خورشيدي» آقاي محمد اسفندياري؛

ـ «مرزبان توحيد» تأليف آقاي سعيد حسيني؛

ـ «رالز، حكيمي» (دو فيلسوف عدالت)» تأليف محمد رضاآرمانمهر.

علامه حكيمي، هم نثري استوار دارد و هم شعري دلنشين. او به دو زبان فارسي و عربي، شعر مي‌سرايد و اين گونه ياد اديبان بزرگي همچون ابوالفتح بستي، رشيدالدين وطواط، ناصر خسرو و... را در اذهان زنده مي‌كند.

در مجموعه‌ي مختصري كه از اشعار استاد منتشر شده‌ است، هم قصايدي به سبك خراساني ديده مي‌شود و هم غزل‌هايي لطيف به سبك عراقي. هم قالب‌هاي سنتي همچون مثنوي،‌ رباعي و مسمط يافت مي‌گردد و هم اشعار نيمايي. هم سروده‌هاي فارسي و هم اشعار عربي.

استاد حكيمي هم نماينده‌ي ادبيات معاصر خراسان است و هم زبان گوياي مكتب تفكيك. به بياني ديگر، او بار دو نهضت را بر دوش مي‌كشد: نهضت علمي تفكيك و نهضت ادبي تشيع. استاد در اين موضوعات، آثار متعددي پديد آورده كه هر يك در جاي خود،‌ شايسته‌‌ي امعان نظر جويندگان دانش و معرفت است.كتاب «ساحل خورشيد» كه به همت انتشارات علمي و فرهنگي الحياه در 2500 نسخه به زيور طبع آراسته شده، و با قيمتي بسيار ارزان انتشار يافته است، كتاب با مقدمه‌اي از اميرمهدي حكيمي آغاز مي‌شود. در ادامه، نخست هجده غزل شور انگيز و سپس نه قصيده‌ي فاخر خوانندگان را بر سر ذوق مي‌آورد. يك مثنوي، چهارده رباعي، سه مديحه، سه مرثيه، يك توسل و سه شعر نيمايي، ديگر اشعار فارسي استاد را تشكيل مي‌دهند. دو قصيده‌ي ديگر با نام‌هاي «دليل راه» و «منشور تشيع» فصل مربوط به اشعار فارسي را پايان مي‌بخشند.

فصل دوم كتاب به اشعار عربي، اختصاص دارد؛ «الوهيج» (در استقبال از قصيده‌ي عينيه‌ي ابن سينا و پاسخ به يكي از سؤالات وي درباره اسرار نقش انساني)، «نغمات الاشواق» (مسمطي در مدح اهل بيت اطهار«ع»، علي‌الخصوص ثامن‌الحجج علي بن موسي‌الرضا «ع»، «دموع علي سفح» (بديعيه‌ي مهدوي) قصايد «مطرانيه»، «تفكيكيه» و «استاديه»، و «المنطق المنظوم»، اشعار عربي استاد را در اين بخش تشكيل مي‌دهند.

موضوع غالب اشعار ياد شده، دغدغه‌هاي والاي علامه حكيمي است يعني عدالت و تفكيك. او هرگاه لب به سخن مي‌گشايد و يا قلم در دست مي‌گيرد، اين دو آرمان بلند را فرياد مي‌زند و حكمت‌هاي ناب را با واژگان شكوهمند بيان مي‌كند و نثر و شعري حماسي مي‌آفريند. اينجاست كه آدمي مي‌ماند به عظمت واژه‌ها بينديشد يا به ژرفاي معاني؟ از رواني اشعار لذت ببرد يا از تعالي افكار؟ نظم گويا را به تماشا بنشيند يا ذهن پويا را؟

در«ساحل خورشيد» از سر و روي مصراع‌ها حكمت مي‌بارد و فرموده‌ رسول گرامي اسلام(ص) در گوش جان طنين‌افكن مي‌شود كه: ان من الشعر لحكمه.در ميان سروده‌هاي استاد، اشعار مختلف در قالب‌هاي گونه‌گون يافت مي‌شود و از اين رو، گزينش شعري براي تقديم به خوانندگان عزيز دشوار مي‌نمايد؛ وليكن غزلي شورانگيز را برگزيديم تا اندكي، اشتياق علاقه‌مندان را پاسخ دهيم و صحت مدعاي خويش را به اثبات برسانيم:

يك دل، كه برد رنج، ز رنج دگران، كو ؟!

يك تن زغم خلق، به عالم، نگران، كو؟!

يك همت آزاده كه فرياد برآرد

وارسته ز خود، در پي سود دگران، كو؟!

يك دست كه بردارد، از دوش خلايق

اين بار گران، بارگران، بار گران، كو؟!

ارباب «تكاثر» همه چون شير ژيانند

كو آنكه نهد بند به اين شير ژيان، كو؟!

مظلوم‌تر از خلق خدا، خلق خدايند

از عدل حضوري چه و از داد نشان، كو؟!

گر مذهب ما جعفري است اين چه سلوكي؟!

از مكتب معصوم، عيان كو و بيان،‌كو؟!

بدنامي دين، هيچ مسلمان نپذيرد

كو دين و خداترسي ابناي زمان، كو؟!

قرآن سخن عدل همي‌گويد و احسان

يك نكته ز رفتار به آن گفته، غيان كو؟!

از كذب فراتر نرود، غالب گفتار

آن صدق كه باور بتوان، از بن جان، كو؟!

لينک

به بهانهي انتشار کتاب ساحل خورشيد؛ دفتر شعر استاد علّامه حکيمي

مسلم نادعليزاده — Fri, 16 Sep 2011 11:35:00 GMT

يک دل، که برَد رنج، ز رنج دگران، کو ؟!!

يک تن ز غم خلق، به عالَم، نگران، کو ؟!!

يک همّت آزاده که فرياد برآرَد

وارسته ز خود، در پيِ سود دگران، کو ؟!!

يک دست که بردارد، از دوش خلايق

اين بار گران، بار گران، بار گران، کو ؟!!

ارباب «تکاثُر» همه چون شير ژيانند

کو آنکه نهد بند به اين شير ژيان، کو ؟!!

مظلوم‌تر از خلق خدا، خلق خدايند

از عدل حضوري چه و از داد نشان، کو ؟!!

گر مذهب ما جعفري است اين چه سلوکي؟!!

از مکتب معصوم، عيان کو و بيان، کو ؟!!

بدناميِ دين، هيچ مسلمان نپذيرد

کو دين و خداترسيِ ابناي[1] زمان، کو ؟!!

قرآن سخن عدل همي گويد و احسان

يک نکته ز رفتار به آن گفته، عيان کو؟!!

از کذب فراتر نرود، غالب گفتار

آن صدق که باور بتوان، از بنِ جان، کو ؟!!

گر نسل جوان سر خورَد از شيوه‌ي اعمال

آن کس که حمايت کند از نسل جوان، کو ؟!!

عُمّال اجانب همه اندر پيِ اِضلال

باطل‌کنِ طرّاريِ اضلال‌گران، کو ؟!!

در ظلمِ فراگسترِ قارونِ زمانه

موسي‌صفتي، حاميِ اين خلقِ نَوان، کو ؟!!

گر بار دگر، دولت زر آيد و تزوير

از بهر نجات از زر و تزوير، توان، کو ؟!!

اي حاميِ احکام الهي نظري کن

بي لطف تو، روز خوشِ احوالِ جهان، کو ؟!!

[1]- علّامه حکيمي در پاورقيِ کتاب چنين نوشته‌اند: «نسخه‌ي بدل: حُکّام»

عيد مبعث مبارک باد

مسلم نادعليزاده — Fri, 01 Jul 2011 13:19:00 GMT

رسول اکرم(ص): طوبي لمن شغله خوف الله عن خوف النّاس.

خوشا به حال کسي که از خدا بترسد، نه از مردم.

رسول اکرم(ص): بئس القوم، قوم لا يقومون لله تعالي بالقسط.

مردمي (و حکومتي) که براي رضاي خداوند متعال، عدالت را اجرا نمي‌کنند، بد مردمي (و حکومتي) هستند.

رسول اکرم(ص): لا طاعه لمخلوق، في معصيه الخالق.

براي رضاي مخلوق (هر مقام و هر کس، هر خويش و هر نور چشمي ...)، معصيت خالق نکنيد! (و حق را زير پا نگذاريد).

رسول اکرم(ص): ما آمن بي مَن بات شبعان و جاره جائع. و ما من اهل قريه يبيت فيهم جائع، ينظر الله اليهم يوم القيامه.

هر کس که سير بخوابد، در حالي که همسايه‌اش گرسنه باشد، به من ايمان نياورده است... خداوند در روز رستاخيز، به مردم آبادي و شهري که کسي شب را در آن آبادي و شهر، گرسنه بسر آورده باشد، به نظر رحمت نگاه نخواهد کرد.

رسول اکرم(ص): انّ اهون الخلق علي الله، مَن ولي امر المسلمين فلم يعدل لهم.

خوارترين خلق در نظر خداوند کسي است که به قدرت و حکومت برسد و در ميان مردم به عدالت رفتار نکند.

دوستان عزيز! کتاب جديد استاد علّامه محمّدرضا حکيمي هم به نام «عقلانيّت جعفري» منتشر شده است. حتماً مطالعه کنيد.

معرّفي سايت

مسلم نادعليزاده — Fri, 10 Jun 2011 10:11:00 GMT

دوستان عزيز

با مراجعه به سايت زير مي‌توانيد اکثر کتاب‌هاي منتشرشده به قلم علّامه محمّدرضا حکيمي از جمله مجموعه‌ي گرانقدر «الحياة» را دانلود کنيد:

لينک

دو مطلب

مسلم نادعليزاده — Tue, 03 May 2011 18:03:00 GMT

مقاله‌اي جديد از اين‌جانب در فصلنامه‌ي «نامه فرهنگ و ارتباطات» با عنوان «رسانه‌ي تعزيه» منتشر شده است. اين مقاله رو مي‌تونين از آدرس زير دانلود کنيد:

بانک اطلاعات نشريّات کشور

البته اوّل بايد عضو سايت بالا بشين!

اوّلين مجموعه‌ي اشعار عموي عزيزم استاد غلامعلي نادعلي‌زاده هم که شامل مدايح و مراثي اهل‌بيت اطهار(ع) است، با عنوان «رفرف عشق» منتشر شده است. اين کتاب رو هم مي‌تونين از انتشارات «مکتب صادق» در نمايشگاه بين المللي کتاب تهران تهيّه بفرماييد.

تا انتها بخوانيد

مسلم نادعليزاده — Mon, 28 Mar 2011 22:53:00 GMT

موجها خوابيده اند ، آرام و رام
طبل توفان از نوا افتاده است
چشمه هاي شعله ور خشکيده اند
آبها از آسيا افتاده است

در مزار آباد شهر بي تپش
واي جغدي هم نمي آيد به گوش
دردمندان بي خروش و بي فغان
خشمناکان بي فغان و بي خروش

آهها در سينه ها گم کرده راه
مرغکان سرشان به زير بالها
در سکوت جاودان مدفون شده ست
هر چه غوغا بود و قيل و قال ها

آبها از آسيا افتاده است
دارها برچيده خونها شسته اند
جاي رنج و خشم و عصيان بوته ها
پشکبنهاي پليدي رسته اند

مشتهاي آسمانکوب قوي
وا شده ست و گونه گون رسوا شده ست
يا نهان سيلي زنان يا آشکار
کاسه ي پست گداييها شده ست

خانه خالي بود و خوان بي آب و نان
و آنچه بود ، آش دهن سوزي نبود
اين شب است ، آري ، شبي بس هولناک
ليک پشت تپه هم روزي نبود

باز ما مانديم و شهر بي تپش
و آنچه کفتار است و گرگ و روبه ست
گاه مي گويم فغاني بر کشم
باز مي بيتم صدايم کوته ست

باز مي بينم که پشت ميله ها
مادرم استاده ، با چشمان تر
ناله اش گم گشته در فريادها
گويدم گويي که : من لالم ، تو کر

آخر انگشتي کند چون خامه اي
دست ديگر را بسان نامه اي
گويدم بنويس و راحت شو به رمز
تو عجب ديوانه و خودکامه اي

من سري بالا زنم ، چون ماکيان
ازپس نوشيدن هر جرعه آب
مادرم جنباند از افسوس سر
هر چه از آن گويد ، اين بيند جواب

گويد آخر ... پيرهاتان نيز ... هم
گويمش اما جوانان مانده اند
گويدم اينها دروغند و فريب
گويم آنها بس به گوشم خوانده اند

گويد اما خواهرت ، طفلت ، زنت... ؟
من نهم دندان غفلت بر جگر
چشم هم اينجا دم از کوري زند
گوش کز حرف نخستين بود کر

گاه رفتن گويدم نوميدوار
و آخرين حرفش که : اين جهل است و لج
قلعه ها شد فتح ، سقف آمد فرود
و آخرين حرفم ستون است و فرج

مي شود چشمش پر از اشک و به خويش
مي دهد اميد ديدار مرا
من به اشکش خيره از اين سوي و باز
دزد مسکين برده سيگار مرا

آبها از آسيا افتاده ، ليک
باز ما مانديم و خوان اين و آن
ميهمان باده و افيون و بنگ
از عطاي دشمنان و دوستان

آبها از آسيا افتاده ، ليک
باز ما مانديم و عدل ايزدي
و آنچه گويي گويدم هر شب زنم
باز هم مست و تهي دست آمدي ؟

آن که در خونش طلا بود و شرف
شانه اي بالا تکاند و جام زد
چتر پولادين ناپيدا به دست
رو به ساحلهاي ديگر گام زد

در شگفت از اين غبار بي سوار
خشمگين ، ما ناشريفان مانده ايم
آبها از آسيا افتاده ، ليک
باز ما با موج و توفان مانده ايم

هر که آمد بار خود را بست و رفت
ما همان بدبخت و خوار و بي نصيب
زآن چه حاصل ، جز دروغ و جز دروغ ؟
زين چه حاصل ، جز فريب و جز فريب ؟

باز مي گويند : فرداي دگر
صبر کن تا ديگري پيدا شود
کاوه اي پيدا نخواهد شد ، اميد
کاشکي اسکندري پيدا شود

اخوان ثالث

دو مقاله

مسلم نادعليزاده — Sun, 09 Jan 2011 15:47:00 GMT

سايت مركز اسناد انقلاب اسلامي، چندي پيش مقاله‌اي از اين جانب منتشر كرد با عنوان «درآمدي بر شناخت انسان در مكتب اسلام» كه در صورت تمايل، مي‌توانيد براي مطالعه‌ي آن به لينك زير مراجعه بفرماييد:

درآمدي بر شناخت انسان در مكتب اسلام

شايسته‌ي يادآوري است كه اين مقاله، حاصل خوشه چينيِ اين جانب است از دايره المعارف حديثيِ «الحياه».

روزنامه‌ي اطلاعات نيز در تاريخ 23 آذر 1389 به تبع ماهنامه‌ي خيمه، نوشتاري از حقير منتشر كرده است با عنوان «فرزانه‌اي از تبار عاشورا» در تجليل از استاد علّامه محمّدرضا حكيمي. براي مطالعه‌ي اين مقاله مي‌توانيد به لينك زير مراجعه بفرماييد:

فرزانه‌اي از تبار عاشورا(1)

همين مقاله در نشريّه‌ي خيمه

بخوانيد1

مسلم نادعليزاده — Tue, 28 Dec 2010 20:31:00 GMT

محمدسروش محلاتي*

طرح سؤال:

در جامعه اسلامي و حكومت ديني كه شهروندان مسائل ديني خود را از مراجع تقليد اخذ نموده و به «فتواي» آن ها عمل مي‌كنند، و مسائل اجتماعي را هم از ولي امر اخذ نموده و به «حكم» او عمل مي‌نمايند، درك و فهم شهروندان در چه قلمروي اعتبار دارد و آيا شعور و تشخيص آنان در برابر «فتوي» و «حكم»، ارزشي دارد؟

توضيح آنكه در نظام هاي عرفي، «قانون» يگانه سند معتبري است كه وظايف و تكاليف شهروندان را ارائه مي‌كند، و فراتر از آن، فتواي فقيه و حكم حاكم، الزامي براي هيچ كس ايجاب نمي‌كند و البته شهروندان هرچند وظيفه اجراي قانون و احترام به آن را برعهده دارند، ولي اين وظيفه مانع از «نقد قانون» و حتي تلاش براي «تغيير قانون» با استفاده از راهكارهاي مشخص و تعيين شده ندارد؛ ولي در حكومت ديني، شهروندان علاوه بر الزامات قانوني، با دوگونه الزام ديگر نيز روبرويند:

الف) الزاماتي كه از سوي مفتيان اعلام مي‌شود و شهروندان مقلّد بايد به آن فتاوي ملتزم باشند، ب)‌الزاماتي كه از سوي حاكم اعلام مي‌شود و شهروندان و دولتمردان بايد آن را رعايت كنند. در اين صورت، «فضاي انتخاب» براي شهروندان محدودتر شده، و «الزامات بيشتري» بر رفتارشان حاكم مي‌گردد. در اين فضا، اين سؤال مطرح مي‌شود كه شهروند متديّن و متعهّد به شريعت، در چه قلمروي مي‌تواند به «تشخيص خود» عمل نموده و حتي درك و شعور او، بر فتوي و حكم نيز تقدم پيدا مي‌كند؟

تحقيق و بررسي

تقليد يك رفتار عقلائي است كه مبناي آن «رجوع جاهل به عالم» بوده و در اسلام نيز مورد تأييد قرار گرفته است. قهراً در مسائل ديني هم كسي كه نمي‌تواند مستقيماً از منابع فقهي استنباط كند، بايد به مجتهد كه «خُبره» است، مراجعه نمايد و مطابق نظر او عمل كند. تا اين جا، مطلب كاملاً روشن است، ولي در صورتي كه فتواي فقيه، براي مقلّد غير قابل قبول باشد به گونه اي كه مقلّد به خطاي آن يقين پيدا كند، او چه وظيفه‌اي دارد؟ آيا بايد چشم خود را ببندد و به همان فتوا عمل كند؟

اگر تقليد، مبناي عقلائي داشته باشد، آيا در چنين وضعي باز‌ هم تقليد كردن از سوي عقلا توصيه مي‌شود؟ مثلاً فردي را در نظر بگيريد كه به پزشك متخصّص مراجعه كرده، ولي وقتي نسخه‌ي پزشك را مطالعه مي‌كند، با توجه به اطلاعات ناقصي كه دارد «يقين» پيدا مي‌كند كه پزشك اشتباه كرده، آيا باز ‌هم خردمندان به او توصيه مي‌كنند كه همان داروهاي تجويز شده را مصرف كند؟

از نظر زبده ترين محققان اسلامي، پاسخ به اين سؤال منفي است. ميرزاي شيرازي بزرگ كه در اوج فقاهت شيعي در قرن اخير قرار دارد، چنين تقليدي را تخطئه مي‌كند و مي‌گويد دليل جواز تقليد، شامل چنين مواردي نمي‌شود و كسي كه در مسأله اي به اعتقادي بر خلاف اعتقاد مجتهد خود رسيده، نمي‌توان او را به تقليد از نظر مجتهد موظف دانست. (ملا علي روزدري، تقريرات ميرزاي شيرازي، ج4، ص243)

محقق برجسته آخوند ملا محمد كاظم خراساني نيز تقليد كردن از فتوائي كه مقلّد اعتقاد به خطا و اشتباه آن دارد را در «غايت اشكال» مي‌شمارد و ادله جواز تقليد را مربوط به مواردي مي‌داند كه مقلّد چنين اعتقادي نداشته باشد.

«جواز التقليد في مسألة يعتقد المقلد بخطأ المجتهد فيها و عدم العبرة بنظره في غاية الاشكال والمسلّم من ادلة جوازه او وجوبه انّما هو فيما اذا لم يكن الامر كذلك فتدبّر.»(حاشيه رسائل، ص448)

اين نكته در مباحث علمي برخي محققان ديگر نيز مطرح شده (ميرزا حبيب اله رشتي، بدايع الافكار، ص425 و آقا ضياء عراقي، مقالات الاصول، ج2، ص494) و پاره‌اي از فقها هم در فتاواي خود آن را آورده‌اند.(حسينعلي منتظري، استفتاءات، ج2، ص77: اگر نسبت به فتواي مجتهدي وثوق به خطاي او پيدا كرديد، تقليد از او در اين مسأله جايز نيست.)

در گذشته، موارد نادري اتفاق مي‌افتاد كه مقلّد استثنائا ، اطمينان به خطاي مجتهد پيدا كرده، و آن فتوا، براي او از اعتبار ساقط شود، دليل اين «نُدرت» آن بود كه صرفاً فضلاي حوزه در جريان استدلالات فقهي قرار داشتند و ذهنشان با اشكالات علمي آشنا بود و الّا عامه‌ي مردم، معمولاً چندان از مباحث علمي به دور بوده و روح تعبّد بر جانشان حاكم بود كه در برابر «فتوي»، هيچ گونه شك و ترديدي به ذهنشان خطور نمي‌كرد و با اطمينان خاطر به آن عمل مي‌كردند.

ولي در عصر حاضر، در اثر علل و عوامل متعدّدي، ترديد در صحّت استنباط و اجتهاد فقيه، در ميان مقلّدان نادر نيست و گاه اين ترديدها چندان قوّت پيدا مي‌كند كه مقلّد را نسبت به يك فتوا بي اعتماد مي‌نمايد. در اين صورت چنين فتوائي نمي‌تواند براي او «حجت شرعي» باشد و بايد به فتواي ديگري كه چنين محذوري ندارد، عمل كند. به همين دليل است كه فتوا در عصر ما، از آن استحكامي كه در ميان عامه مردم برخوردار بود و بدون چون و چرا، پذيرفته مي‌شد و گاه در اثر يك تصور جاهلانه، اجتهاد «خطا ناپذير» تلقي شده و محصول آن عيناً همان «حكم واقعي» پنداشته مي‌شد، و حتي هر فتوا، ممهور به مهر ولي عصر (ع) ديده مي‌شد، كاملاً فاصله گرفته است.

در شرايط كنوني، نبايد «اجتهاد» را به دست نو رسيدگان كم اطلاع از فقاهت داده و سطحي نگري در استنباط را پذيرا شد، بلكه «دفاع از اجتهاد» اقتضا مي‌كند كه مجتهدان، آراء فقهي خود را چنان مستدل و مستحكم ارائه كنند كه براي طبقات تحصيل كرده حتي الامكان قابل هضم بوده و مقلّدان را به نفي و انكار سوق ندهد. در غير اين صورت، «عقلاً» از مقلّدان نمي‌توان «انتظار تقليد» داشت، چه اينكه «شرعاً» نيز چنين تقليدي براي آنها جايز نيست.

انكار مقلّدان

اينك به اجمال مي‌توان اشاره كرد كه چرا و چگونه، گاه مقلّدان، فتوائي را غير قابل قبول مي‌شمارند و فهم ناقص خويش را بر استنباط فقها، ترجيح مي‌دهند:

1ـ در احكام اجتماعي و اقتصادي كه درك «مصالح و مفاسد» براي عقل بشر امكان پذير است، فتوائي كه صرفاً «جنبه صوري» يك مسأله را حفظ مي‌كند و از مصالح آن فاصله مي‌گيرد، ممكن است مقلّد را در موضع نفي وانكار قرار دهد، مثل فتوي به اينكه قرض ربوي، حرام است ولي با ضميمه كردن يك سير نبات، حلال شده و مي‌توان ميلياردها تومان از اين راه «درآمد مشروع» كسب كرد!

2ـ در مسائل اخلاقي كه زشت و زيبائي يك عمل براي «وجدان انسان ها» قابل درك است، گاه فتوي به مجاز بودن مواردي از يك عمل زشت و قبيح، براي مقلّد باور نكردني است، مثل فتوي به اينكه دروغ گفتن و يا وعده‌ي دروغ دادن، قبيح و حرام است، ولي شوهر استثناً مي‌تواند به همسر خود وعده‌ي دروغ بدهد!

3ـ در مسائل دنيوي مثل علوم سياسي گاه «دانش بشر» به نتايجي مي‌رسد كه براي يك انسان تحصيل كرده، فتواي ناسازگار با آن قابل قبول نيست، مثلاً او «خوانده» و «پذيرفته» است، كه قدرت مطلق، موجب فساد است، و لذا قدرت حتماً بايد با «نظارت» و «دوره‌اي» بودن مهار و كنترل شود، از اين رو اگر براي مقلد فتوائي با اين دستاوردهاي مقبول در تضاد باشد، قهراً تعبد به آن فتوا برايش دشوار يا غير ممكن خواهد بود.

4ـ مباحثي از نوع بحث هاي «حقوق بشر»، هر چند به لحاظ مباني نظري، از «قطعيت» برخوردار نيست، ولي نمي‌توان انكار كرد كه گاه اين مسائل در باور و ذهنيت يك نسل چنان وجاهت و اعتبار پيدا مي‌كند، كه هر حكم مخالف آن، بي اعتبار جلوه مي‌كند. مثلاً امروزه بسيارند مسلمانان مقلّدي كه به مجازات قتل براي مرتد، چنان ناباورانه نگاه مي‌كنند كه حاضر نيستند اين فتواي مورد تسالم را به اسلام نسبت دهند.

5ـ تجربه گرايي نسل حاضر، موجب آن شده كه آن ها در داوري نسبت به اعتبار فتوا هم، مانند اعتبار قانون، به سراغ «تجربه» رفته و «كارآمد» بودن را ملاك درست يا غلط بودن آن بدانند. آن ها به فتوايي كه «آزمون» موفقي از آن ديده نشده، برچسب بي اعتباري مي‌زنند و بر اجتهادي كه به آن فتوا رسيده، خط بطلان مي‌كشند. بااين قضاوت، مثلاً اگر آمار و ارقام، موفقيّت فتوائي را در باب تقليل مفاسد اخلاقي، يا اجتماعي يا اقتصادي تأييد نكند، بر آن فتوي اعتماد نمي‌كنند.

بخوانيد2

مسلم نادعليزاده — Tue, 28 Dec 2010 20:31:00 GMT

6ـ زندگي بشر، به سرعت در حال تحوّل است و اين تحول هر چند با نابساماني هايي نيز همراه است، ولي بهر حال از چنان اهميت و اعتباري برخوردار است كه اگر فتوائي نتواند با اين تحوّل همراه گردد و به گونه‌اي با آن ناسازگار باشد، در نزد بسياري از شهروندان متديّن، متضاد با يك «امر ضروري» تلقي شده و كنار گذاشته مي‌شود. اعتراض حضرت امام، به شاگرد مجتهد صاحب نظرش ـ‌آية اله قديري‌ـ همين بوده كه برداشت شما، تمدن بشري را ناديده مي‌انگارد و انسان ها را به عقب برمي‌گرداند:

«آنگونه كه جنابعالي از اخبار و روايات برداشت داريد، تمدن جديد بكلي بايد از بين برود و مردم كوخ نشين بوده و يا براي هميشه در صحراها زندگي نمايند.» (صحيفه امام، ج21، ص151)

مقلّدان هم گاه با همين منطق، فتاوي را نقادي مي‌كنند و از پذيرش آن سر باز مي‌زنند.

7ـ تغيير در سنت هاي اجتماعي و فرهنگي، گاه چندان عميق است كه آنچه براي گذشتگان كاملاً عادي و طبيعي جلوه مي‌كرده، و مورد پذيرش قرار گرفته است براي امروزيان، كاملاً غير عادي و اعجاب برانگيز بوده و مورد انكار قرار مي‌گيرد، مثلاً اجراي صيغه‌ي عقد ازدواج دائم يا موقت براي دختران خردسال و حتي نوزادان قبلاً مورد اعتراض قرار نمي‌گرفت، ولي امروز فتوائي كه بر اين كار صحّه مي‌گذارد و آن را تأييد مي‌كند، براي بسياري، پذيرفتني نيست و به عنوان «خطا»، مورد تخطئه قرار مي‌گيرد.

با توجه به عوامل فوق، تقليد در حال گذار به دوره ي جديدي است. در اين دوره البته و صد البته، اين انتظار غلط وجود ندارد كه مفتيان، براساس ذائقه مقلّدان و يا به اقتضاي درك آنان، فتوا دهند و از مباني فقهي فاصله بگيرند، بلكه صرفاً اين انتظار وجود دارد كه آنان خود را در فضائي فارغ از دغدغه هاي مقلّدان خود قرار نداده و بازخوردهاي فتاوي خود را ناديده نگيرند. چرا كه اين روش، راه تقليد را به روي مقلّدان مسدود مي‌سازد و آنها را در تضاد بين دريافت هاي دروني خويش با دريافت هاي بيروني از مجتهدان به «تحيّر» مي‌كشاند.

نتيجه آنكه:

1ـ آنچه اينك در فضاي دينداران وجود دارد كه مقلّدان هم خود را مجاز به ورود به بحث‌هاي تخصصي فقه مي‌بينند، واقعيتي انكار ناپذير است. تخطئه اين واقعيت، مشكلي را به نفع فقه، حل نمي‌كند، و مفتيان چاره‌اي جز آن ندارند كه اقتضاءات اين فضا را در نظر بگيرند. بخصوص كه برخي از آنان با آنلاين كردن درس‌هاي خود در شبكه‌ي اينترنت، قلمرو بحث هاي فقهي را گسترش داده و خود در توسعه‌ي اين وضع، سهيم‌اند.

2ـ اين واقعيت را نبايد «تهديد نگران كننده» براي فتوي و آينده آن تلقي كرد، بلكه مي‌توان از آن به عنوان فرصتي براي تبيين عالمانه و عاقلانه احكام شرعي استفاده نموده و تفوق احكام الهي بر قوانين بشري را به اثبات رساند. حضرت امام خميني، از چنين فضائي استقبال نموده و اظهار خوشحالي مي كرد:

«كتابهاي فقهاي بزرگوار اسلام پراست از اختلاف نظرها. از آنجا كه در گذشته اين اختلافات در محيط درس و مدرسه «محصور» بود و فقط در كتاب هاي علمي آن هم «عربي» ضبط مي‌گرديد، قهراً توده هاي مردم از آن بي‌خبر بودند و اگر هم با‌خبر مي‌شدند، تعقيب اين مسائل برايشان جاذبه‌اي نداشت. اما امروز «با كمال خوشحالي» به مناسبت انقلاب اسلامي حرفهاي فقها و صاحب نظران به راديو و تلويزيون و روزنامه‌ها كشيده است. چرا كه «نياز عملي» به اين بحث ها و مسائل است.»(صحيفه امام، ج21، ص176)

3ـ اگر نفي وانكار «يك فتوي» از سوي برخي مقلّدان، براي برخي فقيهان غير قابل تحمل باشد و آنان را به موضع ناراحتي بكشاند كه جاهلان، حق اظهار نظر در فقه را ندارند، قهراً ما با وضع خطرناكي در فاصله گرفتن از «دين و شريعت» مواجه خواهيم شد. چرا كه ممكن است با اينگونه برخوردها، انكار و اعتراض به يك فتوا و اجتهاد به وازدگي از دين و نظام ديني بيانجامد.(ر.ك صحيفه امام، ج21، ص99)
از سوي ديگر نفي يك فتوي در اثر «اعتقاد به خطاي» مجتهد را به معني «انكار حكم الهي» نبايد تلقي كرد چرا كه مقلّد اعتقاد به اشتباه مفتي دارد، نه آنكه فتواي او را كاشف از حكم خداوند دانسته، و درصدد انكار برآيد.

4ـ تغييراتي كه در فضاي كنوني اتفاق مي‌افتد و در اين مقاله به برخي از آنها اشاره شده، علامت آن است كه چشم‌انداز تقليد در حال تحول و دگرگوني است. مثلاً اگر تاكنون صرفاً «اعلميتِ» مفتي، ملاك ترجيح يك فتوي بر فتوي ديگر بوده است، اينك «سازگاري فتوي با ذهنيت مقلّد» نيز، موجب ترجيح مي‌شود، چون مقلّد نمي‌تواند به فتوائي كه برخلاف عقيده اش مي باشد، ملتزم شود حتي اگر آن فتوي، از مجتهد اعلم صادر شده باشد.

5ـ همانگونه كه فتواي فقها، در فرهنگ جامعه تأثيرگذار است و ذهن و رفتار شهروندان بر طبق آن الگو شكل مي‌گيرد، متقابلاً فهم و شعور شهروندان و قضاوت آنان نيز فتوا را تحت تأثير قرار داده و به مرور موجب تغيير آنها مي‌شود. در نزد بسياري از فقهاي قرن اخير، عدم صلاحيت زنان براي شركت در انتخابات موضوعي واضح و بديهي بوده كه به آن فتوي مي‌دادند، تا جائي كه شهيد مدرس در مجلس شوراي ملّي گفت: «نسوان در مذهب اسلام تحت قيموميت رجال هستند و ابداً حق انتخاب ندارند.» (محمد تركمان، مدرس در پنج دوره تقنينه، ج1، ص44) ولي وقتي زنان به ميدان آمدند و مدعي اين حق شدند، فتاواي فقهي نيز راه را باز كرد. بدون شك اگر ابتكار به دست فتاوا بود هنوز هم اين اتفاق رخ نداده بود.

6ـ فقه و هر دانش تخصصي ديگري كه به سطح عموم مردم تنزّل كند، «آفت هاي» خاصي نيز پيدا مي‌كند. قضاوتهاي عامه مردم در موضوعاتي كه خارج از تخصص آنها، معمولاً با «سطحي نگري» همراه است، آنها برخلاف متخصصان به همه ي ابعاد و زواياي يك موضوع، تسلّط كافي ندارند، و جوزدگي در ميانشان شايع است. از اين رو در استنباط فتوي نبايد از اين گونه آفت ها، غفلت نمود. اعتنا به شعور شهروندان نبايد از عمق مباحث فقهي بكاهد.

*استاد دروس خارج فقه و اصول حوزه علميه قم

به نقل از سايت وارثين

خطبه‏ي امام حسين(ع) در منا

مسلم نادعليزاده — Thu, 09 Dec 2010 23:19:00 GMT

باسمه تعالي

تحف العقول عن آل الرسول؛ ص240

اعْتَبِرُوا أَيُّهَا النَّاسُ بِمَا وَعَظَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ مِنْ سُوءِ ثَنَائِهِ عَلَى الْأَحْبَارِ إِذْ يَقُولُ لَوْ لا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ قَالَ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِلَى قَوْلِهِ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ وَ إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذِينَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمُ الْمُنْكَرَ وَ الْفَسَادَ فَلَا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ذَلِكَ رَغْبَةً فِيمَا كَانُوا يَنَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا يَحْذَرُونَ وَ اللَّهُ يَقُولُ- فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّيَتْ وَ أُقِيمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ كُلُّهَا هَيِّنُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِكَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَيْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِي حَقِّهَا...

اي مردم! از آنچه خداوند اولياي خود را با نکوهش از عالمان يهود پند داده است، عبرت بگيريد؛ آنجا که مي‌فرمايد:« چرا خداگرايان و عالمان ديني مردمان را از گفتار گناه آلودشان باز نمي‌دارند؟ » و آنجا که فرموده است:« آن کساني از بني اسرائيل که کفر ورزيدند، از رحمت خدا دور شدند – تا آنجا که فرموده است – چه بد است آنچه مي‌کردند.» و خداوند آنان را بدين سبب نکوهش کرده‌است که کارهاي زشت و تباهگري ستمگراني را که در ميان ايشان بودند، مي‌ديدند ولي آن ستمگران را از آنچه مي‌کردند باز نمي‌داشتند، به طمع اينکه از جانب آنان به نوايي و بهره‌اي برسند و يا مي‌ترسيدند که از آنان گزندي ببينند، با اينکه خداوند مي‌فرمايد:« از مردمان نترسيد و از من بترسيد.» و مي‌فرمايد:« مردان و زنان با ايمان، دوستان يکديگرند، که امر به معروف و نهي از منکر مي‌کنند.» و خداوند بدين سبب سخن خود را با امر به معروف و نهي از منکر به عنوان فريضه‌اي از سوي خود آغاز کرده که آگاه بوده است چون اين فريضه ادا گردد و برپاداشته شود تمام فرايض و واجبات ديگر، از آسان و دشوار برپا داشته شوند، و اين از آن روست که امر به معروف و نهي از منکر دعوت به اسلام است همراه با رد مظالم و مخالفت با ستمگر و تقسيم درآمدهاي عمومي و غنيمت‌هاي جنگي و جمع‌آوري زکات و صدقات از جاي خود و صرف آن در جاي خود.

ثُمَّ أَنْتُمْ أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ عِصَابَةٌ بِالْعِلْمِ مَشْهُورَةٌ وَ بِالْخَيْرِ مَذْكُورَةٌ وَ بِالنَّصِيحَةِ مَعْرُوفَةٌ وَ بِاللَّهِ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ مَهَابَةٌ يَهَابُكُمُ الشَّرِيفُ وَ يُكْرِمُكُمُ الضَّعِيفُ وَ يُؤْثِرُكُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَكُمْ عَلَيْهِ وَ لَا يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ تَشْفَعُونَ فِي الْحَوَائِجِ إِذَا امْتَنَعَتْ مِنْ طُلَّابِهَا وَ تَمْشُونَ فِي الطَّرِيقِ بِهَيْبَةِ الْمُلُوكِ وَ كَرَامَةِ الْأَكَابِرِ أَ لَيْسَ كُلُّ ذَلِكَ إِنَّمَا نِلْتُمُوهُ بِمَا يُرْجَى عِنْدَكُمْ مِنَ الْقِيَامِ بِحَقِّ اللَّهِ وَ إِنْ كُنْتُمْ عَنْ أَكْثَرِ حَقِّهِ تَقْصُرُونَ فَاسْتَخْفَفْتُمْ بِحَقِّ الْأَئِمَّةِ فَأَمَّا حَقَّ الضُّعَفَاءِ فَضَيَّعْتُمْ وَ أَمَّا حَقَّكُمْ بِزَعْمِكُمْ فَطَلَبْتُمْ فَلَا مَالًا بَذَلْتُمُوهُ وَ لَا نَفْساً خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِي خَلَقَهَا وَ لَا عَشِيرَةً عَادَيْتُمُوهَا فِي ذَاتِ اللَّهِ أَنْتُمْ تَتَمَنَّوْنَ عَلَى اللَّهِ جَنَّتَهُ وَ مُجَاوَرَةَ رُسُلِهِ وَ أَمَاناً مِنْ عَذَابِهِ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الْمُتَمَنُّونَ عَلَى اللَّهِ أَنْ تَحُلَّ بِكُمْ نَقِمَةٌ مِنْ نَقِمَاتِهِ لِأَنَّكُمْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اللَّهِ مَنْزِلَةً فُضِّلْتُمْ بِهَا وَ مَنْ يُعْرَفُ بِاللَّهِ لَا تُكْرِمُونَ وَ أَنْتُمْ بِاللَّهِ فِي عِبَادِهِ تُكْرَمُونَ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلَا تَفْزَعُونَ وَ أَنْتُمْ لِبَعْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَفْزَعُونَ وَ ذِمَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ص مَحْقُورَةٌ وَ الْعُمْيُ وَ الْبُكْمُ وَ الزَّمْنَى فِي الْمَدَائِنِ مُهْمَلَةٌ لَا تُرْحَمُونَ وَ لَا فِي مَنْزِلَتِكُمْ تَعْمَلُونَ وَ لَا مَنْ عَمِلَ فِيهَا تُعِينُونَ وَ بِالْإِدْهَانِ وَ الْمُصَانَعَةِ عِنْدَ الظَّلَمَةِ تَأْمَنُونَ كُلُّ ذَلِكَ مِمَّا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ النَّهْيِ وَ التَّنَاهِي وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ

اي مردمان نيرومند! شما گروهي هستيد نامور به دانش و نامدار به نيکويي، و معروف به خيرخواهي كه به عنايت خدا در دل مردمان مهابتي پيدا نموده‌ايد؛ شرافتمند از شما پروا کند و ناتوان گراميتان دارد و آنان که با شما هم‌درجه و هم‌پايه‌اند و بر ايشان مزيتي نداريد، شما را بر خود مقدم مي‌دارند. هرگاه نيازمندان از رسيدن به نياز خود محروم مانند، شما را واسطه گيرند، و شما با هيبتي چون هيبت شهرياران، و بزرگواري بزرگان در راه، گام برمي‌داريد. آيا اين همه از آن رو نيست که شما به مرتبتي دست يافته‌ايد که مردمان به شما اميد دارند تا به حق خدا قيام کنيد؟ و اگر در اقدام به برپايي بيشتر حقوق الهي کوتاهي ورزيد، حق پيشوايان را خوار شمرده‌ايد؟ اما درباره حق ناتوانان، چنين است که آن را تباه ساخته ايد. ولي در مورد آنچه حق خود مي‌پنداريد، برخاسته‌ايد و بدان دست يافته‌ايد؛ نه مالي ( در راه حق ) داده ايد، و نه جاني در راه جان‌آفرين به خطر افکنده‌ايد، و نه براي خدا با گروهي [که حق و عدالت را زير پا مي‌گذارند] در افتاده‌ايد. شما کساني هستيد که از خداوند تمنّاي بهشت مي‌کنيد و همجواري پيامبران را مي‌جوييد و امان از عذاب خدا را مي‌خواهيد؛ اما من بر شما از آن مي‌ترسم که انتقامي از انتقام‌هاي الهي بر سرتان فرود آيد، زيرا شما به سبب کرامت الهي به جايگاهي دست يافته‌ايد که بر ديگران برتري و پيشتازي پيدا کرده‌ايد و در حالي که خدا‌شناسان و نيکان ( از جانب مردمان ) بزرگداشتي نمي‌بينند، شما به خاطر خدا در ميان مردم ارجمنديد. و من از آن رو بر شما بيمناکم که شما براي شکسته‌شدن برخي از پيمان‌هاي پدرانتان به هراس مي‌افتيد و نگران مي‌شويد، اما به چشم خود مي‌بينيد که پيمان‌هاي الهي شکسته شده و قوانين ديني زير پا گذاشته شده است، ولي هراس نمي‌نماييد؛ و نيز پيمان‌هاي رسول خدا خوار و بي‌مقدار گشته است و شما اهميت نمي‌دهيد و کوران و لالان و زمينگيران در همه‌ي سرزمين‌هاي اسلامي وانهاده مانده‌اند و بر آنان ترحمي نمي‌شود و شما در خور مسئوليت خويش و در حد توانايي خود، کاري نمي‌کنيد و نيز بدان کس که در اين جهت کار مي‌کند، مددي نمي‌رسانيد و با سازش و همکاري با ستمکاران خود را آسوده مي‌داريد. تمام اينها از آن چيزهاست که خداوند شما را مأمور به جلوگيري فردي و همياري جمعي براي جلوگيري از آنها کرده است و از آن غافليد.

وَ أَنْتُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ مُصِيبَةً لِمَا غُلِبْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ مَنَازِلِ الْعُلَمَاءِ لَوْ كُنْتُمْ تَشْعُرُونَ ذَلِكَ بِأَنَّ مَجَارِيَ الْأُمُورِ وَ الْأَحْكَامِ عَلَى أَيْدِي الْعُلَمَاءِ بِاللَّهِ الْأُمَنَاءِ عَلَى حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ فَأَنْتُمُ الْمَسْلُوبُونَ تِلْكَ الْمَنْزِلَةَ وَ مَا سُلِبْتُمْ ذَلِكَ إِلَّا بِتَفَرُّقِكُمْ عَنِ الْحَقِّ وَ اخْتِلَافِكُمْ فِي السُّنَّةِ بَعْدَ الْبَيِّنَةِ الْوَاضِحَةِ وَ لَوْ صَبَرْتُمْ عَلَى الْأَذَى وَ تَحَمَّلْتُمُ الْمَئُونَةَ فِي ذَاتِ اللَّهِ كَانَتْ أُمُورُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَيْكُمْ تَرْجِعُ وَ لَكِنَّكُمْ مَكَّنْتُمُ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ وَ اسْتَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللَّهِ فِي أَيْدِيهِمْ يَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ سَلَّطَهُمْ عَلَى ذَلِكَ فِرَارُكُمْ مِنَ الْمَوْتِ وَ إِعْجَابُكُمْ بِالْحَيَاةِ الَّتِي هِيَ مُفَارِقَتُكُمْ فَأَسْلَمْتُمُ الضُّعَفَاءَ فِي أَيْدِيهِمْ فَمِنْ بَيْنِ مُسْتَعْبَدٍ مَقْهُورٍ وَ بَيْنِ مُسْتَضْعَفٍ عَلَى مَعِيشَتِهِ مَغْلُوبٍ يَتَقَلَّبُونَ فِي الْمُلْكِ بِآرَائِهِمْ وَ يَسْتَشْعِرُونَ الْخِزْيَ بِأَهْوَائِهِمْ اقْتِدَاءً بِالْأَشْرَارِ وَ جُرْأَةً عَلَى الْجَبَّارِ فِي كُلِّ بَلَدٍ مِنْهُمْ عَلَى مِنْبَرِهِ خَطِيبٌ يَصْقَعُ فَالْأَرْضُ لَهُمْ شَاغِرَةٌ وَ أَيْدِيهِمْ فِيهَا مَبْسُوطَةٌ-وَ النَّاسُ لَهُمْ خَوَلٌ لَا يَدْفَعُونَ يَدَ لَامِسٍ فَمِنْ بَيْنِ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَ ذِي سَطْوَةٍ عَلَى الضَّعَفَةِ شَدِيدٍ مُطَاعٍ لَا يَعْرِفُ الْمُبْدِئَ الْمُعِيدَ فَيَا عَجَباً وَ مَا لِيَ لَا أَعْجَبُ وَ الْأَرْضُ مِنْ غَاشٍّ غَشُومٍ وَ مُتَصَدِّقٍ ظَلُومٍ وَ عَامِلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِهِمْ غَيْرِ رَحِيمٍ فَاللَّهُ الْحَاكِمُ فِيمَا فِيهِ تَنَازَعْنَا وَ الْقَاضِي بِحُكْمِهِ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَنَا اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَا كَانَ مِنَّا تَنَافُساً فِي سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاساً مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنُرِيَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِي بِلَادِكَ وَ يَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ وَ يُعْمَلَ بِفَرَائِضِكَ وَ سُنَنِكَ وَ أَحْكَامِكَ فَإِنْ لَمْ تَنْصُرُونَا وَ تُنْصِفُونَا قَوِيَ الظَّلَمَةُ عَلَيْكُمْ وَ عَمِلُوا فِي إِطْفَاءِ نُورِ نَبِيِّكُمْ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا وَ إِلَيْهِ أَنَبْنَا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ.

مصيبت شما از مصايب همه‌ي مردم سهمگين‌تر است، زيرا در حفظ پايگاه عدالتخواهانه‌ي عالمان کوتاهي کرده‌ايد و اجازه‌ي چيرگي به ستمگران داده‌ايد و اي کاش مي‌دانستيد و توجه مي‌نموديد. زمام امور و اجراي احکام بايد به دست عالمان الهي باشد که به احکام خدا دانايند و بر حلال و حرام خدا امينند. اين پايگاه از شما گرفته شده است، و اين پايگاه را از شما نگرفتند مگر به سبب پراکندگي شما از حق و اختلاف شما در سنت پيامبر با وجود دليل روشن. و اگر بر آزارها شکيبا بوديد و در راه خدا تحمل به خرج مي‌داديد زمام امور دين در اختيار شما قرار مي‌گرفت و احکام خدا از سوي شما صادر مي‌شد و مرجع مردمان، شما بوديد. ولي شما ستمگران را در مقام خود جاي داديد و امور حکومت خداوند را به آنان واگذاشتيد تا به شبهه‌ها کار کنند و به راه شهوت‌ها روند. آنچه سبب گرديده است آنان را بر اين مقام مسلط کنيد، گريز شما از مرگ است و دلبستگي‌تان به زندگي دنيا که از شما جدا خواهد شد. شما ناتوانان را به چنگ آنان سپرديد تا گروهي را به استضعاف کشند و درمانده‌ي تأمين حداقل زندگي کنند و به سخره کشند، و مملکت را به ميل خود و به رأي و دلخواه خويش، زير و رو و دگرگون کنند و به پيروي از تبهکاران و از روي گستاخي نسبت به خداي جبار، دل به رسوايي و هوسراني بسپارند و از هيچ چيز پروا نکنند. در هر شهري گوينده‌اي و سخنراني زبان باز و حيله ساز بر منبر دارند و تمام سرزمين‌هاي اسلامي بي‌دفاع زير پايشان افتاده است و دستشان در همه جا باز است و مردم برده‌وار در اختيار آنانند و دست ظلمي را که بر سرشان مي‌کوبد از خود دور نتوانند کرد. گروهي خودکامه و ستيزه‌جويند که بر ناتوانان تهاجم مي‌کنند و سخت مي‌گيرند، و گروهي فرمانروايند که خدا و قيامتي نمي‌شناسند [و هر چه بخواهند روا مي دارند] شگفتا! و چرا در شگفت نباشم که زمين در تصرف ستمگري دغلکار و باجگيري ستمکار و حاکمي نابکار است که بر مؤمنان رحم نيارد و جبّارانه حکم راند. پس خداوند در کشمکشي که ما داريم حکم کند، و به حکم خود در مشاجره‌اي که ميان ماست داوري نمايد. خدايا! تو مي داني آنچه كه از ما رفت نه به خاطر رغبت در قدرت بود، و نه از دنياي ناچيز خواستن زيادت. بلکه مي‌خواستيم نشانه‌هاي دين را بنمايانيم، و اصلاح را در شهرهايت ظاهر گردانيم، تا بندگان ستمديده‌ات را ايمني فراهم آيد، و واجبات و احکام و سنت‌هاي تو اجرا گردد. پس اگر شما مردم را ياري نکنيد و به ما حق ندهيد، قدرت ستمکاران و بيدادگران همچنان بر سر شما خواهد بود و آنان همچنان به خاموش کردن نور پيامبرتان ادامه خواهند داد. خداوند ما را بسنده است که بدو توکل مي‌کنيم و به او پناه مي‌بريم و بازگشت همه به سوي اوست.